خشونت پدیدهای است که ابعاد مختلفی دارد و یکی از پنهانترین ابعاد آن، خشونت خانگی علیه کودکان است. وقتی صحبت از خشونت خانگی میشود، ذهنها معمولاً به سمت کتک خوردن و تنبیه بدنی میرود؛ اما خشونت فقط جسمانی نیست، تهدید، تحقیر، ترساندن مداوم، توهین، بیارزش کردن، نادیده گرفتن، غفلت و مقایسه مداوم کودک با دیگران نیز مصداق خشونت است.
به گزارش "همدان نیوز"، خشونتهایی که کمتر دیده میشوند، اما آثار عمیق و ماندگاری بر سلامت روان و آینده کودکان بر جای میگذارند. پیگیری قانونی این نوع خشونت نیز به دلیل نداشتن رد فیزیکی با پیچیدگیهایی همراه است و خلاهای قانونی و پنهانماندن آسیب پشت دیوارهای خانه، حمایت از این کودکان را دشوارتر میکند.
وقتی خشونت فراتر از کتک خوردن است
کارشناس اعتیاد سازمان بهزیستی استان همدان با اشاره به اینکه خشونت فقط جسمانی نیست، اظهار کرد: خشونت کلامی، روانی و عاطفی نیز در کنار خشونت جسمانی، به سلامت جسمی و روانی یا عاطفی کودک آسیب میزند و باید همسطح سایر اشکال خشونت جدی گرفته شود.
مهدی سعیدی شکیب افزود: رفتارهایی مانند تهدید، تحقیر، ترساندن مداوم، توهین، بیارزش کردن، نادیده گرفتن، غفلت، مقایسه مداوم کودک با دیگران و بیتوجهی شدید نیز مصداق بارز خشونت است؛ خشونتهایی که کمتر دیده میشوند و کمتر مورد توجه قرار میگیرند.
این مقام مسئول با اشاره به پیامدهای روانشناختی این نوع خشونت، گفت: شاید خشونت کلامی به اندازه خشونت جسمی خود را نشان ندهد، زیرا آثار آن در ظاهر دیده نمیشود؛ اما در درازمدت آثار عمیق و طولانیمدتی بر اعتماد به نفس، عزت نفس و احساس امنیت کودک بر جای میگذارد و حتی میتواند موجب اضطراب شود و روابط آینده کودک را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
وی درباره دلیل کمتر دیده شدن خشونت کلامی و روانی نسبت به خشونت جسمی، اظهار کرد: خشونت جسمی معمولاً قابل مشاهدهتر است و آثار آن مانند کبودی و آسیب بدنی دیده میشود؛ اما آسیب ناشی از تهدید، تحقیر و توهین ممکن است سالها بعد خود را نشان دهد و تا زمانی که کودک رفتاری از خود بروز ندهد، بسیاری متوجه نمیشوند که او در چه بستری رشد کرده است.
سعیدی شکیب با اشاره به باورهای کهن و نسلبهنسل منتقلشده در برخی خانوادهها، مانند این باور که کودک باید از والدینش بترسد یا حرفشنوی داشته باشد، گفت: برخی بزرگسالان برای اینکه مسئولیت اعمال خود را نپذیرند، با عباراتی مانند «منظوری نداشتم» یا «مگه کتکش زدم» آثار رفتارشان را انکار میکنند و همین نامشخص بودن آثار، باعث میشود کمتر مورد سرزنش قرار بگیرند.
وی درباره شایعترین شکل خشونت خانگی علیه کودکان، اظهار کرد: آمار دقیق و خاصی در این زمینه وجود ندارد، اما مطالعات علمی نشان میدهد که معمولاً خشونت کلامی و عاطفی شایعترین شکل است.
این کارشناس ادامه داد: تنبیه بدنی نیز ممکن است در برخی خانوادهها وجود داشته باشد، اما با توجه به فرهنگ جامعه، کاهش تعداد فرزندان و افزایش آگاهی والدین، این موارد کمتر دیده میشود؛ هر چند ممکن است از بعد روانشناختی کمی بیشتر شده باشد، چون برخی والدین بسیار تمایل دارند فرزندشان عالی باشد و امتیاز کسب کند و وقتی کودک این ویژگیها را ندارد، ممکن است مورد خشونت کلامی و عاطفی قرار گیرد، بدون اینکه خانواده متوجه باشد که چه رفتاری با کودک میکند و فکر میکند او را به سمت پیشرفت سوق میدهد.
وی درباره میزان شیوع خشونت کلامی در خانوادههای همدانی، اظهار کرد: آمار دقیقی در این زمینه وجود ندارد و مطالعات میدانی هم در این خصوص انجام نشده است، اما آماری از خشونت بزرگسالان در همدان دیده شده که بر اساس آن، همدان جزو ۱۰ استان اول در این خصوص بوده است.
وی با بیان اینکه اگر چنین باشد، در خانوادهها نیز باید پذیرفت که رفتارهایی مانند تهدید کردن، تحقیر کردن، سرزنش کردن، فریاد زدن، عدم کنترل خشم و پرخاشگری، مقایسه کودک با دیگران یا برچسبزنیهایی مانند «تو تنبلی» و «تو کمهوشی» ممکن است شایع باشد، تصریح کرد: از لحاظ بالینی، رفتاری خشونتآمیز محسوب میشود که هم شدت داشته باشد، هم مدت و هم تکرار شود.
سعیدی شکیب درباره تفاوت میزان خشونت در مناطق مختلف همدان، گفت: در برخی مناطق، رفتارهای خشونتآمیز کمی پذیرفتهشدهتر است، اما این موضوع چندان به ساکن پایینشهر و بالاشهر بودن ارتباطی ندارد؛ شاید در پایینشهر نوعی از خشونت و در بالاشهر نوع دیگری از آن دیده شود.
وی با بیان اینکه نمیتوان صرفاً بر اساس محل زندگی قضاوت کرد، خاطرنشان کرد: عوامل اقتصادی، سطح دسترسی به خدمات، وضعیت اشتغال، حمایتهای اجتماعی، شرایط خانوادگی، آگاهی و سواد والدین و فشارهای محیطی میتواند تأثیرگذار باشد؛ به همین دلیل باید عوامل ایجادکننده خشونت بررسی شود، نه اینکه خشونت را مختص یک منطقه خاص دانست.
خشونت؛ محصول یک عامل تنها نیست
وی درباره عوامل بروز خشونت خانگی علیه کودکان، تصریح کرد: معمولاً یک عامل بهتنهایی باعث خشونت نمیشود و مجموعهای از عوامل در کنار هم موجب آن هستند.
این کارشناس اعتیاد ادامه داد: عواملی مانند فشارهای اقتصادی، بیکاری، اعتیاد، تعارض شدید بین والدین، طلاق و جدایی، فقدان روابط عاطفی بین پدر و مادر، مشکلات روانشناختی درماننشده والدین، فقدان مهارتهای فرزندپروری، تجربه خشونت در دوران کودکی والدین و باورهای فرهنگی نادرست بخشی از این عوامل هستند.
وی تأکید کرد: هیچکدام از این عوامل خشونت را توجیه نمیکند، اما باید عوامل خطر در خانواده و جامعه شناسایی و برطرف شود؛ اگر یکی از والدین مشکل دارد، باید شناسایی و درمان شود تا جلوی آسیب به کودک گرفته شود و دانش و آگاهی افراد در زمینه فرزندپروری نیز افزایش یابد.
سعیدی شکیب درباره نشانههای کودکانی که خشونت کلامی را تجربه میکنند، اظهار کرد: این کودکان معمولاً دچار اضطراب، ترس، گوشهگیری و عدم اعتماد به نفس هستند و اغلب احساس گناه دارند؛ در سنین پایین نیز گریههای مکرر و بدون دلیل میتواند از نشانههای این موضوع باشد.
وی با بیان اینکه مشکلات خواب، افت تحصیلی، ضعف تمرکز و رفتارهای پرخاشگرانه و لجبازی نیز در این کودکان دیده میشود و ممکن است رفتارهای والدین خود را تکرار کنند، گفت: علائم خشونت کلامی و روانی ممکن است نادیده گرفته شود و سالها بعد خود را نشان دهد؛ با این حال ردپای آن باقی میماند و آسیب خود را وارد میکند.
ردپای خشونت کلامی در بزرگسالی
سعیدی شکیب درباره ردپای خشونت کلامی دوران کودکی در بزرگسالان، گفت: اولین چیزی که در این افراد سراغ داریم، نحوه صحبت کردن و دیالوگ آنهاست؛ کودکی که در خانوادهای با انواع خشونت کلامی بزرگ شده، ممکن است همین رفتار را یاد بگیرد و خودش نیز به همان شکل عمل کند، یا برعکس،نخواهد از آن استفاده کند.
وی با بیان اینکه از مصاحبههایی که با افراد انجام میشود، میتوان عواملی مانند عزت نفس پایین، اضطراب، احساس بیارزشی، حس طرد شدن، کمالگرایی یا مشکل در برقراری ارتباط سالم را متوجه شد، ادامه داد: معمولاً تاریخچه رشد افراد در این موارد گرفته میشود تا مشخص شود در چه محیطی و با چه افرادی بزرگ شدهاند و چه عواملی باعث رفتارهای امروزشان شده است.
وقتی خشونت، نام تربیت میگیرد
وی درباره اینکه چرا برخی والدین خشونت کلامی را تربیت یا محبت میدانند، تصریح کرد: برخی فکر میکنند اگر سختگیری کنند، فرزندشان آینده روشنتری خواهد داشت و از آسیبها دور میماند.
این کارشناس اعتیاد ادامه داد: خود فرد نیز ممکن است در محیطی بزرگ شده باشد که تنبیه، تحقیر و فریاد زدن امری طبیعی بوده و طبیعتاً وقتی بزرگتر میشود، فکر میکند تربیت صحیح همین است و همان را در مورد فرزند خود اعمال میکند؛ بنابراین این سختگیریها ممکن است ریشه در کودکی خود والد داشته باشد.
وی با اشاره به نقش تجارب شخصی و محیطی، گفت: وقتی میبینیم افرادی در اطراف ما با خشونت کلامی همه چیز را کنترل میکنند، ما هم فریب میخوریم و همان رفتار را در زندگی خود و فرزندانمان اعمال میکنیم که کاملاً اشتباه است.
مسیر درمان؛ از ارزیابی تا بازیدرمانی
وی درباره رویکردهای درمانی مؤثر برای کودکانی که خشونت کلامی را تجربه کردهاند، اظهار کرد: درمان بسته به سن، شرایط و موقعیت کودک و مصاحبهای که با کودک و والدین انجام میشود متفاوت است؛ شیوههای معمول شامل بازیدرمانی، درمان شناختیرفتاری (CBT)، آموزش تنظیم هیجان و تقویت مهارتهای ارتباطی است.
سعیدی شکیب افزود: حتی مداخلاتی مانند زوجدرمانی نیز میتواند به خانواده و والدین کمک کند تا خشونت کلامی تا حد زیادی درمان شود.
وی درباره اولین گام درمانی برای کودک یا نوجوان قربانی خشونت کلامی، گفت: معمولاً ارزیابی و مصاحبه اولین قدم است؛ باید میزان آسیب و امنیت کودک بررسی شود و مشخص شود که خشونت ادامهدار است یا نه و کودک چقدر در معرض خطر جدی قرار دارد.
این کارشناس ادامه داد: پس از تأمین امنیت و ایجاد رابطه درمانی مثبت مبتنی بر اعتبار دادن به احساسات کودک، میتوان کودک را به این سمت هدایت کرد که خودش میتواند تصمیم بگیرد و کنترل را اعمال کند.
پیامی برای والدین؛ خشونت فقط کتک نیست
سعیدی شکیب در پیام کوتاه خود به والدینی که فکر میکنند فقط کتک زدن خشونت است، تأکید کرد: باید صبر و حوصله داشته باشیم و بپذیریم که هر کسی ممکن است خطا و اشتباه کند.
وی با بیان اینکه باید احترام را در سرلوحه همه امور قرار داده و با کودک، بزرگسال و دیگران با دیده احترام نگاه کنیم و به خودمان نیز احترام بگذاریم؛ در این صورت تا حد زیادی میتوانیم رفتارهایمان را تصحیح کنیم، تصریح کرد: کتک زدن و خشونت دردی را دوا نمیکند و باید یاد بگیریم راهحل درست و کار درست را انجام دهیم.
از اثبات تا حمایت؛ راه دشوار مراحل قانونی
رئیس اداره فوریتهای اجتماعی، پیشگیری از آسیبها و بازتوانی اعتیاد بهزیستی استان همدان با اشاره به اینکه خشونت کلامی در قانون حمایت از اطفال و نوجوانان ذیل «سوء رفتار» تعریف شده اما اثبات آن پیچیده است، اظهار کرد: از آنجا که رد فیزیکی وجود ندارد، روند اثبات بر پایه گزارش مددکار اجتماعی و شهادت شهود استوار میشود.
ناصر شایگان افزود: مددکاران اجتماعی اورژانس اجتماعی ۱۲۳ با بررسی وضعیت روانی کودک، مصاحبه با کودک و اطرافیان و مشاهده تعاملات خانوادگی، گزارش کارشناسی خود را تنظیم میکنند که مبنای اقدام قانونی قرار میگیرد.
وی تصریح کرد: در قانون، توهین یا تهدید علیه کودک (در صورتی که جنبه تأدیبی نداشته باشد) از مصادیق سوء رفتار شناخته شده است و برای پیگیری قضایی، این گزارش به دادستان ارجاع میشود تا در صورت احراز خطر، دستورات حمایتی لازم صادر گردد.
وی درباره مواجهه با والدینی که تحقیر و فریاد زدن را «تربیت» میدانند، گفت: مددکاران از رویکرد آموزشی و توانمندسازی به جای تنبیه صرف استفاده میکنند و رایجترین روش، برگزاری کارگاههای «فرزندپروری» است که در آن به والدین نشان داده میشود تنبیه کلامی و تحقیر نه تنها رفتار کودک را اصلاح نمیکند، بلکه به عزت نفس و سلامت روان او آسیب میزند.
رئیس اداره فوریتهای اجتماعی، پیشگیری از آسیبها و بازتوانی اعتیاد بهزیستی استان همان با بیان اینکه همچنین از روش «همدلی با کودکان» استفاده میشود تا والدین مهارت «گوش دادن فعال» و «اعتباربخشی به احساسات کودک» را جایگزین فریاد زدن و تحقیر کنند، ادامه داد: در مواردی که آسیب جدی باشد، مددکار اجتماعی تلاش میکند با جلب مشارکت والدین و ارائه مشاوره تخصصی، الگوی ارتباطی خانواده را اصلاح کند.
دو مانع بزرگ؛ خلا قانون و سکوت خانه
وی درباره مهمترین چالشهای مسیر حمایت از کودکانی که قربانی خشونت کلامی هستند، دو چالش اصلی را برشمرد و گفت: نخست، خلاء قانونی و ابهام در تعریف است؛ قانون حمایت از اطفال، «توهین» را مصداق سوء رفتار دانسته، اما آن را مشروط به «عدم جنبه تأدیبی» کرده است و این شرط باعث ایجاد ابهام میشود، زیرا تشخیص اینکه چه توهینی «تأدیبی» و چه توهینی «آزارگرانه» است، در عمل دشوار است و میتواند بهانهای برای والدین فراهم کند.
وی افزود: همچنین برای آزار عاطفی بدون آسیب جسمی، مجازات مشخصی در قانون پیشبینی نشده است.
این مقام مسئول چالش دوم را عدم همکاری خانواده و پنهانماندن آسیب دانست و تصریح کرد: خشونت کلامی اغلب پشت دیوارهای خانه و بدون شاهد رخ میدهد و کودک ممکن است از ترس یا وفاداری به والدین سکوت کند.
وی ادامه داد: مداخله زمانی آغاز میشود که فریاد کودک «شنیده» شود، مثلاً توسط همسایه یا معلم؛ اما در بسیاری از موارد، این سکوت مانع اصلی مداخله بهموقع است؛ همچنین مقاومت والدین در پذیرش اشتباه بودن روش تربیتیشان، فرآیند تغییر را کند میکند.
پیشگیری؛ از آموزش والدین تا آگاهسازی
شایگان درباره برنامههای آموزشی و مشاورهای بهزیستی برای پیشگیری از این نوع خشونت، اظهار کرد: سازمان بهزیستی برنامههای متعددی دارد؛ کارگاههای فرزندپروری مثبت برای گروههای مختلف مانند زنان سرپرست خانوار یا والدین مراجعهکننده به مراکز مشاوره برگزار میشود و بر «مدیریت رفتار چالشبرانگیز» و «ارتباط مؤثر بدون تنبیه» تمرکز دارد.
وی افزود: آموزشهای همدلی نیز برای والدین دانشآموزان با هدف تقویت درک متقابل و جایگزینی شیوههای ناکارآمد با روشهای مبتنی بر شناخت هیجانات برگزار میشود.
این مقام مسئول ادامه داد: در حوزه آگاهسازی عمومی، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ با حضور در مدارس و محلات، علائم هشداردهنده خشونت از جمله خشونت کلامی را به خانوادهها آموزش میدهد و کانالهای امن برای گزارشدهی ایجاد میکند.
وقتی کودک باید از خانه دور شود
شایگان درباره اقدامات بهزیستی در مواردی که کودک نیاز به جداسازی موقت از محیط آسیبزا دارد، تصریح کرد: در مواردی که خطر شدید و قریبالوقوع باشد، مانند تداوم آزار روانی شدید که سلامت کودک را تهدید کند، مددکاران اجتماعی بهزیستی با همکاری ضابطان دادگستری و اخذ حکم قضایی مکلفند فوراً کودک را از محیط خطر دور کرده و به مراکز بهزیستی یا مکان امن منتقل کنند.
وی تأکید کرد: هدف نهایی معمولاً بازگرداندن کودک به خانوادهای سالم یا جایگزین است، اما اولویت، حفظ امنیت روانی و جسمی کودک در کوتاهمدت است.
خشونت علیه کودکان، در ذهن جامعه ما هنوز با کتک و تنبیه بدنی گره خورده است، در حالی که بخش بزرگی از آسیبها در سکوت، تحقیر و بیاعتنایی رخ میدهد؛ آسیبهایی که نه رد فیزیکی دارند و نه شاهد، اما سالها با کودک میمانند. این گزارش نشان میدهد حل این مسئله تنها با توصیه اخلاقی ممکن نیست؛ نیازمند قانونی شفافتر، سازوکاری برای دیدن و شنیدن این آسیبهای پنهان و والدینی آگاه است که بدانند تربیت، پیش از آنکه تنبیه باشد، احترام است./ ایسنا